Nedir.Org *
Sponsorlu Bağlantılar
Zeus

Müsadere Sistemi Nedir

Sponsorlu Bağlantılar
Sponsorlu Bağlantılar

Resim Ekle Dosya Ekle Video Ekle Soru Sor Bilgi Ekle

Müsadere Nedir


1. Müsadere (A.) [ مصادره ] Mal varlığına el koyma.
2. Müsadere : Suçlu görülen bir kimsenin, işlediği suçun karşılığı olarak, mal varlığına el konması. osmanlı örfi" hukukuna göre, görevinden alınan (azledilen) yüksek dereceli memurların servetine el konabiliyordu.

Osmanlıda Müsadere Usulü

Müsadere Osmanlı İmparatorluğunda devletin, haksız kazançla zengin olmuş görevlilerin mallarına istediği zaman el koyabilmesi usulüdür.

17. yüzyıldan itibaren ölen veya idam edilen yüksek dereceli memurların da mallarına el konulmaya başlanılmış fakat bu uygulama 2. Mahmut tarafından kaldırılmıştır.

Osmanlı Devleti'nde malları ilk müsadere olanlar Candarlı Halil Paşa ile Yakup ve Mehmed paşalardır. Bu ceza, büyük bir suç sonucu uygulanırdı. Ancak zamanla bu sistem bozulmuş, sırf paraları için değerli adamlar katledilip ve mallarına el konulmuştur.

II. Mustafa savaşların devamı için zenginlerin mallarını müsadere ettirmiştir. Devlet merkezindeki bu durum taşradaki büyük memurlara, beylerbeylerine cesaret vermiş ve bunlar eyaletleri dahilindeki birçok zengini katlederek mallarına el koymuşlardır.

Devletin verdiği görevler sırasında edinilen mal varlığının kamuya ait sayılması kuralına dayanılarak birçok İslam devletinde uygulanan müsadere, Fatih Sultan Mehmet döneminden başlayarak Osmanlılarda benimsendi. Müsaderenin temel amacı önemli mevkilere yükselenlerin, öldükten sonra varislerine bir şey bırakamayacaklarını düşünmesi ve dürüst davranmalarını sağlamaktı. Fakat daha sonra kazanç sağlamak, padişaha ve sadrazama hediye sunmak için taşra yöneticileri o bölgedeki zenginlere de müsadere uyguladı. 2. Mahmut müsaderenin ancak kamu malı olduğu mahkeme kararıyla saptanan servetlere uygulanması kuralını getirdi.

1839 yılında Tanzimatın ilanından sonra müsadere bütünüyle kaldırıldı.

Müsadere Sisteminin Özellikleri ve Etkileri

1. Devlet adamlarının (Ölen, azladilen, haksız kazanç sağlayan) mallarına el konulmasıdır.
2. İlk kez Fatih zamanında uygulanmıştır.
3. Tanzimat döneminde kaldırılmıştır
4. Özel mülkiyetin gelişimini engellemiştir.
5. Osmanlıda feodal bir sınıfın oluşmasını engellemiştir.


Müsadere Sistemi Resimleri

  • 5
    Müsadere Sistemi 3 yıl önce

    Müsadere Sistemi

Müsadere Sistemi Sunumları

  • 5
    Önizleme: 8 ay önce

    Osmanlıda müsadere uygulamaları

    (Göster / Gizle) Sunum İçeriği: Düz metin (text) olarak..
    Pdf içeriği şu an görüntülenemiyor. İndir butonuna basıp indiriniz.
  • 2
    Önizleme: 3 hafta önce

    Osmanlıda Müsadere Uygulamarı Ödevi Word Sunumu (DOCX)

    (Göster / Gizle) Sunum İçeriği: Düz metin (text) olarak..
    21918-19. YüzyıllardaOsmanlı Devleti’nde Bazı MüsâdereUygulamalarıSome Practices of Confiscation in the Ottoman Statein the 18-19th CenturyMehmet Karataş*ÖzetMüsâdere: Yasak edilen bir şeyin kanun gereği elden alınması veya suçlu görülen bir kimsenin malının devlet tarafından zapt edilmesi anlamına gelmektedir. İslâm hukukçuları, yöneticilerin kendi menfaatlerine harcamamak şartıyla devletin koyduğu yasaklar çiğnenerek haksız bir şekilde elde edilen malların müsâdere edilmesini uygun bulmu ştur. Osmanlı Devleti müsâdereyi ceza, emniyet tedbiri ve tazmin olarak çokça uygulamıştır. suistimale açık olduğundan birçok keyfî uygulamalara da rastlanmaktadır. Ancak şartlarına uyulduğu taktirde bugün de devlet menfaatine olan bir uygulamadır.Anahtar kelimeler: Osmanlı, İslâm, Müsâdere, CezaAbstractConfiscation is a word which describes state confiscation taken against a person who abused his official duty. According to Islamic jurists, it is legal to confiscate a person’s property earned illegally with a condition that the confiscated property should pass into the hands of the state administrators. The practice of Confiscation is adopted and used by the Ottoman State by various reasons such as to punish criminals or to compensate illegally earned state property. This practice at the same time produced some arbitrary implementations because it mussed by state official. However incases Confiscation was to be used by state administration properly and adequately it was useful and beneficial to the state is even valid for today’s state practices.Keys Word: Ottoman, Islam, Confiscation, Punishment706120391795Dr. K.S.Ü Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Araştırma Görevlisi. mkaratasksu@mynet.com220MEHMET KARATAŞDevlet adına çal ışırken kazanılan malların kamuya ait sayılması kuralına dayanılarak uygulanan müsâdere, başlangıçta zulüm ve irtikâbından şüphe edilen veya serveti ile dikkati çeken devlet büyükleri hakkında diğerlerine de ibret olmak üzere uygulanı rken, sonraları böyle bir töhmet söz konusu olmaksızın eceli ile veya idam yoluyla ölenler hakkında da kullan ı lmaya başlandı1. Müsâdereye maruz kalan memur önce teftiş edilir, paralar ın yerini söyletmek için bazen hapis ve zorlama gibi yollara ba şvurulurdu. El konulan para veya malların bedeli beytülmale intikal ettirilir; böylece mirasçılar bu servetten mahrum bırakılırdı. Bu şekildeki bir uygulama ile, kişinin kendi evlatlarına mal bırakma kaygısı olmadan çalışmas ı ve kamuya daha faydalı hizmetlerde bulunması hedeflenmiştir. Devlet, bu şekilde kamu için çalı şıp servet bırakmadan ölen devlet memurlarının çocuklarına maaş bağlamış, ayrıca bu yöntemle merkezî otoriteyi tesis etmek ve bu otoriteye rakip olabilecek güçlerin ortaya çıkması engellenmiş ve haksız elde edilen kazançlar da tekrar devlet hazinesine kazandırılmı ştır 2. Bazen yapılan haksı z müsâdere uygulamalarından vazgeçmiş ve müsâdere edilen malları sahibi varsa sahibine yoksa varislerine geri ödemiştir.Bu makalede müsâdere ve meşruiyeti ile ilgili genel bilgi verildikten sonrave 19. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin müsâdere uygulamalarından bazı örnekler verilerek, bu tür uygulamaların Yeni Türk Ceza Kanunu’ndaki yeri üzerinde durulacaktır.1- Müsâderenin TarifiMüsâdere: Arapça bir kelime olup lügatlerde, yasak edilen bir şeyin kanun gereği elden alınması, resmen zapt edilmesi; suçlu görülen bir kimsenin malının hükümetçe padişah adına zapt edilmesi anlamına gelmektedir. Sudûr kökünden "müfâale" vezninde bir mastardır. Çoğulu müsâderât'tır3. Devlet görevlilerinin hediye adı altında aldıkları şeylere veya kaçak silâhlara yetkili makamlarca el konulması gibi4.7061203987801Mustafa Nuri Paşa, Netâicü’l-vukûat, Sad. Neşet Çağatay, TTK. Ankara 1992, I, s.309; Cavit Baysun, ”Müsâdere”, İA; MEB. İstanbul 1993, IX, s.671.2Mustafa Nuri Paşa, a.g.e., s.308; Abdullah Saydam, Osmanlı Medeniyeti Tarihi, Derya Kitabevi, Trabzon 1999, s.371; Tuncay Öğün, “Osmanlı Devletinde Müsâdere Uygulamaları”, Osmanlı, Yeni Türkiye, Ankara 1999, V, s.373.3Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi, Ankara 1984, s.879; Şemseddin Sami, Kamus-ıTürkî, Çağrı Yay. İstanbul 1996, s.1355; Hüseyin Özcan, Ansiklopedik Hukuk Sözlüğü, Alfa, İstanbul 1993, s.567; Ali Şafak, Hukuk Terimleri Sözlüğü, Rehber Yay. Ankara 1992, s.380; Abdullah Yeğin, Yeni Lugat, Hizmet Vakfı Yay. İstanbul 1978, s. 495.4Baysun, a.g.m., s. 669; Meydan Larousse, Meydan Yay. İstanbul 1993, IX, s.154.MEHMET KARATAŞ221Müsâdere terimi tarihte, bazı devlet büyüklerinin veya ülke zenginlerinin ecelleriyle ölmeleri veya suçlu bulunup idam edilmeleri sonucunda geride bıraktıkları mallarına, kimi zaman da sağlıklarında mevcut servetlerine devlet tarafından el konulması anlamında kullanılmıştır. Müsâdere usûlü zaman zaman kötüye kullanılan, zulüm ve iş kence aracı yapılan, hatta devletin malî kriz geçirdiği dönemlerde başvurulan bir gelir kaynağı olarak tarihe geçmiştir5.Batıda müsâdere, umûmî olarak, büyük cürümlerin cezalandı rılmasında suçlunun mallarının zapt edilmesi, hükümdarların herhangi bir işe ve savaşa girişmesi halinde, zenginlerin malına el konması, ölüme mahkum olanların malları ile mirasçısı olmayan malların alı nması şeklinde modern hukûk kurallarının gelişimine kadar devam etmiştir6. Bu yüzden “Osmanlı Devleti’nde Müsâdere” konusuna geçmeden önce “İslâmî Açıdan Müsâdere Yöntemi” üzerinde durmak gerekir.2- İslâm Hukûku Açısından Müsâderenin MahiyetiMüsâdere İslâm Hukûkunda mahiyeti itibariyle ceza, tedbir veya bedel olarak uygulanabilir. Müsâdere, emniyet tedbiri veya bedel (tazminat) olduğu durumlarda ceza olma özelliği taşımaz. Bazı durumlarda uygulanan müsâderenin ceza, tedbir veya bedel olduğuna hükmetmek kolay değildir. Bazen müsâdere bünyesinde bu üç özellikten birkaçını aynı anda toplayabilir7.a- Müsâderenin Ceza Olarak UygulanmasıMüsâdere, bulundurulmas ı ve kullanılması serbest olan mallara uygulandığı zaman ceza olma özelliği taşır. Bu tür müsâderenin amacı, suçluyu malını alarak cezalandırmak ve caydı rıcılıktı r. Ceza özelli ği taşıyan müsâderenin bir suçla ilişkili olması, müsâdere edilen mal sahibinin fail veya ortak olarak söz konusu suçtan sorumlu olması gerekmektedir.Müsâdere ceza olarak uygulandığı takdirde bir tür ta’zir cezas ı olmaktadır. Müsâderenin ta’zir cezası olarak kabul edilmesi, bu husustaki delillere ve maslahat ilkesine dayandırı lmaktadır. Müsâdere bir tür ta’zir cezası olması itibariyle, hakimin takdirine göre tek başına veya diğer cezalarla birlikte suçun aslî cezası olabildiği gibi aslî ceza veya cezalar yanında tamamlayıcı ceza olarak uygulanabilir. Müsâdere cezasının korkutucu olması itibariyle çok etkili olduğu hususunda şüphe yoktur. Ayrıca müsâdere cezasının tasfiye amacını da karşıladığı anlaşılmaktadır8.7061202012955Baysun, a.g.m., s.671.6Mehmet Ali Ünal, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Müsâdere” Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Ağustos 1987, S. 49, s.95; Baysun, a.g.m., s. 669.7Hüseyin Esen, “İslâm Hukûku Açısından Müsâdere” , D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.XV, İzmir 2002, s.185,186.8Esen, a.g.m., s. 186.18-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARICeza olarak müsâdere iki şekilde uygulanmaktadı r. 1. Genel müsâdere, suçlunun menkul veya gayri menkul bütün mallarının üstündeki mülkiyetini ortadan kaldıran ve bunları devlete nakleden bir cezadır. 2. Özel müsâdere, yalnız belirli mallara veya mal varlığının belli bir kısmına uygulanır9.Suçluların suçun işlenmesinde kullandıklar ı vasıtaların farklılığı ve bu vasıtaların zapt edilip edilmemesine bağlı olarak, bütün suçlulara ayn ı cezanın uygulanamaması söz konusu oldu ğundan, genel müsâderede eşitlik ilkesinin ihlalinden bahsedilmektedir. Bu durum müsâdereyi ihtimalî bir ceza yapmaktadır. Zengin bir kişi kendine uygulanan müsâdere cezasından büyük bir acı çekmekle birlikte, mal ve mülkü olmayan, az olan veya borca batmı ş birisi için bu ceza aynı ağırlıkta değildir. Bölünebilir olmadığından suçlunun ahlakî kötülüğüne uydurulabilmesi imkânı yoktur. Ancak eşitlikten maksat vakıada değil, kanun önünde eşitliktir. Diğer cezalarda olduğu gibi müsâderede de sonuç itibariyle bir eşitlik ortaya çıkmamış olabilir.İşlenen suç ile müsâdere edilen mal arasında uygunsuzluk da söz konusu olabilmektedir. Uyu şturucu taşımacılığında kullanılan bir geminin müsâdere edilmesi buna örnek olarak zikredilebilir. Bazı hukukçular bu meselenin çözümü için, müsâderenin zorunlu değil, ihtiyarî olarak uygulanması ve her davanın kendi şartları içinde hakime takdir yetkisi tanınmasını teklif etmektedirler10.b- Müsâderenin Emniyet Tedbiri Olarak UygulanmasıMüsâdere, kullanılması ve tedavülü yasak olan mallara yönelik olduğu zaman bir tedbir olarak uygulanır. Bu mallar uyuşturucu maddelerde olduğu gibi, aslen haram ve yasak olan maddeler ve silahlarda olduğu gibi kullanılmasına izin verilmeyen şeyler olabilir. Bu tür müsâdere, kişinin şahsına değil, söz konusu eşyaya yöneliktir. Bu sebepledir ki sanık ceza almayıp beraat etse veya ölse dahi, bu tür mallar üzerinde müsâdere gerçekleştirilir. Müsâdere konusunun bizzat haram/yasak olan bir mal olmas ı durumunda zorunlu müsâdereden bahsedilecektir. Zira bu çeşit müsâdere “nehy-i ani’l-münker” kötülüğün engellenmesi kabilindendir.Müsâderenin ceza veya emniyet tedbiri olarak uygulanması arasındaki farklılıklar şunlardır:a. Ceza olarak uygulanan müsâdere, esasen mülk edinilmesi caiz olduğu halde bir suçla ilgisi bulunan mallar için söz konusu olup, bunda suçluya acı çektirme amacı vardır. Emniyet tedbiri olarak uygulanan müsâdere ise mülk edinilmesi ve tedavülü meşru olmayan mallar içindir. Burada bir malın ileride bir suçta kullanılmasını önleme ve bundan meydana gelebilecek tehlikelerden korunma gayesi vardır.Ceza olarak uygulanan müsâdere, ancak mahkemenin zanlı hakkında cezalandırma hükmü vermesi durumunda uygulanır. Emniyet tedbiri olan7061201333509Meydan Larousse, IX, s. 154.MEHMET KARATAŞ223müsâdere ise, bir ceza bulunmasa ve hatta zanlının beraatına karar verilmiş olsa bile uygulanabilir.c. Emniyet tedbiri olarak olarak uygulanan müsâdere uygulama şekli takdire bağlıdır.uygulanan müsâdere zorunlu müsâderedir. Ceza ise ihtiyarîdir; uygulanıp uygulanmaması veCeza olarak uygulanan müsâdere suçlunun veya suçla ilişkisi olanların mal varlığına yönelik olup ilgisi bulunmayan üçüncü şahısların hakkı ihlal edilmez. Emniyet tedbiri olan müsâdere söz konusu eşya zanlıya ait olmasa da uygulanır. Zira burada amaç bu tür malların arz ettiği tehlikeyi ortadan kaldırmaktır11.c- Müsâderenin bedel (tazminat) olarak uygulanmasıMüsâdere bazı durumlarda suçun iş lenmesinden zarar gören mağdurun zararını gidermek için kendisine verilen bir bedel/tazminat da olabilir12.3- Müsâderenin Meşruiyet Kaynaklarıİslâm'da meşrû yoldan kazanılan servetler koruma altına alınmıştır. Hattâ Ashab-ı Kiram ilk İslâm'a girişlerinde, daha önce müşriklik döneminde kazandıkları servetlerini de muhafaza etmişlerdir. Hz. Peygamber; "Müslüman’ı n Müslüman’a kanı, malı ve ırzı haramdır" buyurmuştur. İslâm toplumunun adaletli olarak uygulanan zekât, öşür, haraç, cizye vb. vergi ve ibadet yükümlülüklerini yerine getirmesine karşılık, devlet de onun malını korumak ve zulümden kaçırmak zorundadı r. Ancak, İslâm hukûkunda çeşitli sebeplerle müsâdere yani şahıs mallarına devletin el koyması örneklerine rastlanmaktadır.Küba münafıkları, önceleri Küba Mescidinde mü’minlerle birlikte namaz kılıp dururlarken Ebu Amir isimli bir münafığın isteğiyle Dırar Mescidi’ni yapıp kendi cemaatleriyle mü’minlerin arasını açmak istediler. Hz. Peygamber, Dırar Mescidi ile ilgili ayetler nazil olduktan sonra bu mescidi yıktırmıştır. Bu ayet ve daha sonra Peygamberimizin bu konudaki uygulaması bazı eşyaların itlaf suretiyle ortadan kaldırılabileceğinin delili olarak gösterilmiştir13.Zekâtını vermeyen kimsenin malının yarısının ceza olarak alınacağını bildiren Behz b. Hakim hadisinin ilgili bölümü şöyledir: “Fakat kim zekâtını vermekten kaçınırsa, şüphesiz biz onu ve malının yarısını Rabbimizin kesin emirlerinden biri olarak alırız. Muhammed’in soyuna ondan bir şey yoktur14. Hz.70612012128510Esen, a.g.m., s. 186-187.11Esen, a.g.m., s.187-188.12Esen, a.g.m., s. 188.13Kur’ân, Tevbe, 107 vd.; Dırar Mescidi hakkında geniş bilgi için bak. M. Asım Köksal, İslâm Tarihi, İrfan Yay. İstanbul 1979, IX, s.251-256; Salih Suruç, Peygamberimizin Hayatı, Yeni Asya Yay. İstanbul 1991, II, s.475-477.14Esen, a.g.m., s. 192.18-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARIEbubekir’in zekâtını vermeyenlerle savaşı tercih etmesi bu hadise dayanmaktadır15.Muaviye İbnu Kurre (R.A.) babasından (Kurre İbnu İyas) naklettiğine göre "Resûlullâh (S.A.S), beni babasının hanımıyla evlenmiş olan bir adama göndererek boynunu vurmamı ve malını müsâdere etmemi emretti." şeklinde rivayet edilmektedir16.Hz. Peygamber (S.A.S)'in bir zekât memuruna yaptığı şu muâmele meşrû müsâderenin ölçüsünü belirlemektedir. Rasûlullâh (S.A.S), Ezd kabilesinden İbnü'l-Ütbiyye adlı bir adamı zekât memuru olarak görevlendirmişti. Memur, görevini yapıp dönünce, malları bir yana koyarak, Hz. Peygamber'e; "Bunlar size ait, şunlar da bana hediye olarak verildi" dedi. Bunun üzerine Allah'ın elçisi, ayağa kalktı ve Allah'a hamd ve senadan sonra şöyle buyurdu: "Ben sizden birinizi, Allah'ın bana verdiği yetki ile bir işe görevlendiriyorum. Dönünce; "Bu sizindir, şu da bana hediye verilmiştir" diyor. Bu adam doğru olsaydı, ana babasının evinde oturmakta kendisine hediye verilip verilmeyeceğini görmeli değil miydi? Allah'a yemin ederim ki, sizden kim haksız yere bir şey alırsa kıyamet günü haksız olarak aldığı şeyi yüklenerek gelecektir. Kıyamet günü Allah'ın huzurunda birinizin bağıran bir deveyi, böğüren bir ineği veya meleyen bir koyunu yüklenerek geldiğini sakın görmeyeyim". Sonra koltuk altlarının beyazlığı görülecek kadar ellerini kaldırdı ve şöyle buyurdu; "Allahım tebliğ ettim mi? Bunu üç defa tekrar etti"17. Hediye edildiği iddia edilen mallar geri alınmıştır.Hz. Ömer, bir dilencinin yanında ihtiyacının üstünde yiyecek bulunca bunları müsâdere etmiştir18.Bunlardan birisi de Ebû Hureyre ile ilgilidir. Halîfe Hz. Ömer (R.A.) Ebû Hureyre'yi Bahreyn bölgesine devlet adına hizmet yapmak üzere göndermiş, bazı şüpheler üzerine daha sonra kendisini azletmiş ve Ebû Hureyre'den on iki bin dirhemi müsâdere edip almıştır. Ebû Hureyre olayı şöyle anlatır: "Ömer beni Bahreyn'e görevlendirdi, daha sonra azletti. On iki bin dirhemi de bana ödetti. Bütün bunlardan sonra beni yeniden göreve çağırdı, ama ben kabul etmedim, Ömer, niçin kabul etmiyorsun? Senden daha hayırlı olan Hz. Yusuf bile kendiliğinden göreve tayin edilmesini istemiştir" dediğinde, ben; "Yûsuf (A.S) Peygamber oğludur, dedesi de, onun babası da peygamberdir. Ben Ümeyye'nin oğluyum, bilmeden bir şey söylerim korkusu içindeyim. Yine bilmeden bir fetva verecek olursam, dayak yemekten korkarım, şerefim70612013335015Esen, a.g.m., s. 189; Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, Çağ Yay. İstanbul 1992, II, s.34,35.16Esen, a.g.m., s. 192; Mustafa Avcı, Osmanlı Hukûkunda Suçlar ve Cezalar, Gökkubbe, İstanbul 2004, s.177.17Zeynüddin Ahmed. b. Ahmed, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarih Tercemesi ve Şerhi, Diyanet İş. Baş. Yay. Ankara 1980, VIII, s. 36,37.18Esen, a.g.m., s. 195.MEHMET KARATAŞ225lekelenir, elimden malım da alınır" dedim. Ancak burada Ebû Hureyre'nin doğrudan rüşvete tevessül ettiği söylenemez. Akla bile getirilemez. Çalışan kişilerin alacağı hediyeleri Ebû Hureyre "câiz" sanmıştır. Hz. Ömer ise, tüm devlet memurlarının görevleriyle ilgili olarak alacakları hediyelerin "rüşvet" sayılacağı görüşünde idi. Bu yüzden Ebû Hureyre'nin bir kısım malını müsâdere etmiştir19.Ömer b. Abdilaziz de hilâfet makamına geçince, daha önce haksızlıkla ve zorla alınan bir takım beytülmal mallarını sahiplerini tespit ettirerek geri vermiştir. İkinci Ömer'in, devlet memurlarının ald ığı hediyelerle ilgili şu sözü meşhurdur: "Rasûlüllah (S.A.S.) devrinde "hediye" adını alan şey, günümüzde "rüşvet" niteliğine bürünmüştür"20.7. Hz. Ömer ve Hz. Ali içki satılan bazı iş yerlerini yıktırmışlardır21.Bir çok müctehid yukarı daki delillere rağmen suçlunun malına el koyarak ta'zîr cezası uygulamanın caiz olmadığı görüşündedir. Çünkü bunda, başkasının malını haksı z yere yemek vardı r. Ancak Malikî mezhebinden meşhur görüşe, Hambelilere ve Şâfiîlerin iki görüşünden birisine ve İbni Âbidîn (ö. 1252/1836)e göre yukarıdaki deliller ve uygulamalar esas alınarak bazı yerlerde mâlî nitelikli ta'zîr cezası olarak müsâdere edilebileceği şeklindedir. Bu müctehidlere göre gayri meşrû yoldan kazanılan mallara ve devlet memurları nın kı sa zamanda sebebi bilinmeden artan mallarına yetkililer el koyabilir. Ancak bu el koyma; malları n sahipleri bilinir, onlara iade etmek veya beytülmâle koymak amacıyla olursa caizdir. Yöneticiler müsâdereyi kendi israf, lüks ve debdebelerine harcamak veya kişisel servetlerin arttırmak için yaparlarsa bu caiz değildir. Bir de müsâdere edilecek malın, haksız olarak ve devletin koyduğu yasaklar çiğnenerek edinilmiş olması da şarttır22.4- Müsâderede UsulMalının müsâderesine karar verilen veya siyâseten katledilenin malları hemen tespit edilir. Böylece terekeden mal kaçırma önlenmeye çalışılır. Bu iş için İstanbul’dan görevlendirilen kimse tarafından gerekli sayıda müba şir tayin edilir. Ancak bu işin genellikle mahalli kadılarca yapıldığı görülmektedir.Sayıma memur olan kimseler bu işi bazen kolaylıkla yaparlar, bazen de malı müsâdere edilenin akrabaları ve arkadaşları tarafından son derece direnmeyle karşılaşabilirler. Neticede malların bir defteri yapılır ve mallar mühürlenirdi. Bazen siyâseten katl edilenlere ait hiç mal çıkmayabilir. Bu durum da İstanbul’a bildirilirdi. Bazen müsâdere edilmesi gereken malı söyletmek için birçok maddî ve manevî baskı da yapılır. Mallar İstanbul’a geldiğinde tahmin edilenden az70612011303019İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, Terc. Mehmet Savaş, Şamil Yay. İstanbul 1985, XII, s. 36.20Zeynüddin Ahmed b. Ahmed, a.g.e., s.36,37; Geniş bilgi için bk. Esen, a.g.m., s. 183-215.21Esen, a.g.m., s. 195.22İbn Âbidîn, a.g.e., XII, s. 34 vd.18-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARIolduğu görülürse geniş bir soruş turmaya gidilirdi. Malı müsâdere edilenin uzak yerlerdeki akrabaları da sorguya çekilirdi. Müsâdere edilen mallar çok kıymetli ise yapılan işleri bizzat padişah takip edebilirdi. Bu yüzden elde edilen değerli mallar padişaha takdim edilirdi. Müsâdere edilen gayr-i menkul mallar arttırma ile satılırdı. Arttırma ile elde edilen para ile müsâdere sonucu ele geçirilen paralar hazineye aktarılırdı. Bu paralar hemen zarûrî olan yerlere harcanırdı . Bu yüzden zarûrete düşüldüğü zamanlar padişahlar müsâdereye sarılmışlardır23.5. Devlet Başkanının Sınırlı Yasama Yetkisi ve Müsâdereİslâm hukûkuna göre, içtihadî görüşlerin Kur’ân ve Sünnet normlar ı gibi bağlayıcılıkları yoktur. Bir içtihad, diğer içtihad ı nakzedemediğinden biri diğerinden daha kuvvetli değildir. İçtihatla içtihat nakz edilemez olduğu ve fetvalarla tercih edilen içtihatların da bağlayıcı olmamasından ötürü İslâm hukûkunu tedvin etmek de imkansızlaşmıştır. Bu durum hukûkî hayatta istikrarı zedeleyeceğinden, İslâm hukûkunda devlet baş kanına içtihadî görüşlerden birini tercih yetkisi verilmiştir. Bunu, eğer yeterli ise kendisi, değilse ilmine güvenilen hukukçular (şeyhülislâm veya kadılar) yapar. Tercih edilen içtihadî görüşlerin de bağlayıcı bir kanun olabilmesi için, konusu suç teşkil etmemeli ve Şeriata aykırı olmamalıdır. Aksi takdirde tercih edilen görüş geçersiz olur24.Ayrıca, devlet başkanına tefviz edilen ve kendisine şer’î esaslar çerçevesinde kanun koyma yetkisi verilen bazı alanlar vardır. Bu alanları şöylece sıralamak mümkündür:1- Devlet başkanı caiz olan konularda nizam- ı âlem için kural koyabilir. İslâm hukûkuna göre, “caizde ulül-emrin hakk-ı tasarrufu vardır; Şeriatın menetmediği şeyleri men edebilir”. Bu yasama yetkisinin kaynağı; “Allâh’a, O’nun peygamberine ve sizden olan ulü’l-emrin emir ve yasaklarına itaat ediniz”25 mealindeki ayettir. Osmanlı hukûkunda sultanlar bu yetkilerini yasaknâme ad ıyla hukûkî düzenlemeler meydana getirerek kullanm ışlardır. Yasaknâmeler, devlete ait madenler, tuzlar, para basımı, gümrükler, sabun, hububat gibi ihtiyaç maddeleriyle ilgili nizamlar ve hazineye ait gelirlerin tahsili gibi kamu yararına göre düzenlenmesi devlet başkanına bırakılan konularda kamuya yararlı emir ve yasakları ihtiva etmektedir. Osmanlı hukukçuları, birden fazla evlenmenin şarta bağlanmasını ve küçüklerin velileri tarafından evlendirilmesinin yasaklanmasını da bu yetkiye dayandırmaktadırlar26.70612014986023Ahmet Mumcu,Osmanlı Devleti’nde Siyâseten Katl, Birey ve Toplum Yay. Ankara 1985,s.156-158.24Ömer Lütfi Barkan, “Kanun-nâme” İA. MEB. İstanbul 1993, VI, s.193; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu, Eren Yay. İstanbul 1996, s. 319,320; Yusuf Hallaçoğlu, Osmanlılarda Devlet Teş kilatı ve Sosyal Yapı, TTK. Ankara 1996, s.118-120; Murat Şen, “Osmanlı Hukûkunun Yapısı”, Osmanlı, VI, s. 331.25Kur’ân, Nisa 58.26Ahmed Akgündüz, Osmanlı Kanunâmeleri ve Hukûkî Tahlilleri, OSAV, İstanbul 1990, I, s.74,75; Ünal, Osmanli Müesseseleri Tarihi, Isparta 1997, s.95,96.MEHMET KARATAŞ2272- Devlet başkanı devlete karşı işlenen suçlarla, ta’zir suç ve cezalarını tespit edebilir. Fatih, II. Bayezid, I. Selim ve I. Süleyman’a ait Umûmî Osmanlı kanunnâmelerinin birinci babını oluş turan cezai hükümler, hususi kanunnamelerdeki münferit ve istisnai ceza hükümleri ve Zulkadiroğulları na ait Alâüddevle ve Bozok Kanunnâmelerinin çoğu hükümleri tamamen bu yetki kullanılarak tespit olunmuştur27. Eşkıya olarak ilan edilen ve hakları nda ölüm fermanı gönderilenlerin malları bu yetkiye dayanılarak ya eşkıyalıkları esnasında ya da öldürüldükten sonra müsâdere edilmiştir28.3 - Devlet başkanı kamu hizmetlerinin yürütülmesi için idarî, adlî, malî ve askerî düzenlemeler yapabilir. Devletin yapısı ile ilgili idarî düzenlemeler; davaların belirli zamana şımı ndan sonra dinlenmeyeceği veya mahkemelerin alt-üst şeklinde bir tasnife tabi tutulması gibi adlî düzenlemeler; ordunun teçhizi, eğitim hizmetlerinin yürütülmesi ve sosyal güvenlik kurumlar ının ihyası amacıyla tahsil olunan gümrük, cizye gibi ş er’î vergilerle bazı örfî vergilerin tanzimi türünden olan malî düzenlemeler; kapıkulu ve eyalet askerleri gibi askeri düzenlemeler hep bu kapsam dahilinde yapılmaktadır. Devlet başkanının bu tür tasarrufları maslahat şartına bağ lıdır. Mecelle m. 58, bu hususu “Raiyye yani teb’a üzerine tasarruf, maslahata menuttur” ş eklinde formüle etmiştir. Buradaki tasarruf sözcüğü, kamu hizmetlerini yürüten idarî, adlî ve askerî şahısların her çeşit hukûkî tasarruflarını kapsamaktadır29.4- Devlet başkanı miri arazi ve tımar nizamı ile ilgili kurallar koyabilir. İslâm hukûkunda devlet başkanına tanınan yasama yetkilerinden biri de, savaş yoluyla fethedilen toprakların hukûkî rejimini ve tasarruf şeklini belirlemesidir. Devlet baş kanının bu çeşit araziler üzerinde seçimlik hakkı vardır. Devlet başkanı bu arazileri devlet arazisi yani miri arazi ilan edebilir ve tasarruf şeklini de kamu yararına göre dilediği gibi tanzim edebilir30.İşte müsâdere konusu da değerlendirilirken bu çerçevede değ erlendirilirse daha sağlıklı olur. Ancak bu, müsâdere konusunda Osmanlı Devleti ne yapmışsa hepsi kanunlara uygun olarak yapılmıştı r anlamında da anlaşılmamalıd ır. Çünkü bir çok konuda olduğu gibi bu konuda da bazen yetkiler çok aşılmış ve zulme varılmıştır.6. 18.-19. Yüzyıllarda Osmanlı Devletindeki Bazı Müsâdere Uygulamalarıİslâm devletlerinde, devlet adına çalışırken kazanılan malların kamuya ait70612023812527İnalcık, a.g.e., s.337,338; Akgündüz, a.g.e., s.75,76; Şen, a.g.m., s.331; Ahmet Mumcu, a.g.e, s.47; Hayreddin Karaman, Mukayeseli İslâm Hukûku, İrfan Yay. İstanbul 1982, I, s.146; Saydam, a.g.e., s.193-296.28Avcı, a.g.e., s.339.29Akgündüz, a.g.e., s.76,77; Şen, a.g.m., s.331, 332; Geniş bilgi için bak. İNalcık, a.g.e., s.319-341.30Akgündüz, a.g.e., s. 77; Şen, a.g.m., s.332: Geniş bilgi için bak. Mehmed Akif Ayd ın, “Osmanlı’da Hukûk”, Osmanlı Devleti Tarihi, Zaman Yay. İstanbul 1999, II, s.375-437.18-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARIsayılması kuralına dayanılarak uygulanan müsâdere, 1451'de Fatih Sultan Mehmed döneminde benimsenmiş, ilk defa da 1453'de Çandarlı ailesinin malları müsâdere edilmiştir31. Bu uygulamayla yöneticilerin dört temel hedef amaçladıkları anlaş ılmaktadır: 1- Önemli rütbelere yükselen kişilerin, ölümlerinden sonra varislerine bir şey bırakamayacaklarını düşünerek dürüst davranmalarını sağlamak 2- Bu yöntemle merkezî otoriteyi tesis etmek ve bu otoriteye rakip olabilecek güçlerin ortaya çıkmasını engellemek 3- Haksız elde edilen kazançları tekrar devlet hazinesine kazandırmak 4- Mali kriz zamanlarında devlete gelir temin etmek32.yüzyılda mal varlığının bir kısmının alınmasını içerirdi. Ölen yada idam edilen vezir ve beylerbeylerinin nakit servetleri, değerli eşyaları, silahları, hayvanları ve askeri araç gereçleri kamu adına müsâdere edilirken, emlak ve akar niteliğindeki mirasının büyük bir bölümü varislerine bırakılırdı. Önemli bir varlık bırakamadan ölenlerin varislerine devlet tarafından maaş bağlanırdı33.yüzyılda müsâdere uygulamaları daha da yaygınlaştı. Taşra yöneticileri, giderleri karşılamak, sadrazama ve padişaha değerli hediyeler sunabilmek ve kazanç sağlamak için yörelerindeki zenginlere müsâdere uygulamaya başladılar34. Hatta bu usul merkezî yönetimce de benimsenmesi neticesinde vezirler ve diğer taşra yöneticileri mallarının ellerinden alınmaması için hileli aile vakıfları kurup bu vakıfların idarelerini kendi soylarına bıraktılar. Bunun neticesinde 18. Asırda müsâdere uygulamalarında görülebilir bir azalma meydana geldi35. Ancak ecdadımızın kurduğu vakıfların tamamı malların müsâdere edilmekten kurtarılmak için kurulan vakıflar olduğu söylenemez. Çünkü böyle olsaydı yapılan hayır kurumlarının küçük, bunlara vakfedilen gelirlerin çok daha fazla olması gerekirdi. Halbuki durum tam tersinedir36.Müsâdere ile ilgili incelediğimiz belgelere göre yapılan müsâdere şekillerini birkaç başlık altında toplamak mümkündür.a. Ceza Olarak Uygulanan MüsâderelerDevlet, diğerlerine de ibret olmas ı açısından suçluya diğer bazı cezalarla beraber malını da müsâdere ederek ceza verme yolunu tercih etmiştir.70612022860031Solak-zâde Tarihi, Haz. Vahid Çabuk, TTK. Ankara 1989, I, s.287; Feridun Emecen, “Kuruluştan Küçük Kaynarcaya” Osmanlı Devleti Tarihi, Zaman Yay. İstanbul 1999, I, s.23; Öğün, a.g.m., s. 374,375.32AnaBritannica, Ana Yay. İstanbul 2004, XVI, s.368; Öğün, a.g.m., s. 373.33Aynı yer; Mustafa Nuri Paşa, a.g.e., s.308.34Geniş bilgi için bk. Ünal, a.g.m., s103-106; Öğün, a.g.m., s.378.35Hasan Yüksel, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü ( 1585-1683), Sivas 1998, s.20; AnaBritannica, XVI, s.368; İnsanları mallarını vakfetmeye iten sebepler konusunda geniş bilgi için bk. Bahaeddin Yediyıldız, XVII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessessesi, TTK.Yay., Ankara 2003, s.55-82.36Mustafa Nuri Paşa, a.g.e., s.310.MEHMET KARATAŞ2291204/1789 tarihli bir belgede Hasan Paşanın malları müsâdere edilerek vezirliği alınıp Rodos adasına sürgün edilmesi emredilmiştir. Ancak Hasan Paşanın hastalığından dolayı Rodos adasına gitme esnasında çekebileceği zahmet gözönüne alınarak sürgün yerinin daha yakın bir yer olması için görüş sorulmuştur37.1205/1790 tarihli bir belgede iki yüz askerle bizzat hareket etmesi emredilmesine rağmen askerlerini bir başbuğla gönderen Ispartalı Kürt Hasan oğlu Hacı Süleyman’ın sürgün edilerek mallarının müsâdere edilmesi emredilmiş. Ancak Hacı Süleyman ihtiyar olduğundan sürgün edilmeyip sadece mallarının müsâderesiyle yetinilmiştir38.25 Rebiyülevvel 1206/22 Kası m 1791 tarihli bu belgede halka çok zülüm eden Mora Valisi İsmail Paşanın isyanına fırsat vermeden yakalanması ve malının zapt edilmesi istenmiştir39.1210/1795 tarihli bir belgede anlaş ma hükümlerine uymadan Rusya İskelelerine ruhsatsız gidip gelerek ticaret yapan Bulgar Yergi adındaki bir tüccarın cezalandırılması maksadıyla gemisine el konulmuştur40.Ayrıca 3 Receb 1276/26 Ocak 1860 tarihli bir belgede Samsun-Sivas demiryolu yapımı ile ilgili Mösyö Edvar Prayis ile bir anlaşma yapılmış. Ancak Edvar Prayis anlaşma ş artlarını yerine getirmediği için anlaşmanın feshedilip Samsun-Sivas demiryolu için verdiği yirmi beş bin İngiliz Lirası kefalet akçesinin müsâdere edilmesi gerektiği ifade edilmiştir41.1233/1817 tarihli belgede Derviş Paşa halka zulmettiğinden mallar ının müsâdere edilmesi istenmiş. Derviş Paş anın durumu diğerlerine ibret olması için bu müsâdere işinin üzerinde ciddiyetle durulması emredilmiştir. Ve eğer Derviş Paşa ihtiyar olmasaydı daha farklı muamele göreceği bildirilmiştir42.Derviş Paşa, ihtiyarlığına acınarak affedilmesi neticesinde halka zulüm ve haksızlıklara devam etmiştir. Bunun üzerine gönderilen 1253/1837 tarihli bir belgede Anadolu Valisi Sâbık Derviş Paş anın aşırı zulüm ve haddi aşması yüzünden vezirliğinin alınarak Kara Hisar-ı Sahib’de ikamete me’mûr edilmesi ve mahalline ulaştığı haberi geldiğinde sâirlerine ibret olmak için bütün malları müsâdere olunmak üzere hademeden biri ta’yîn ve mu’temed adamları kimler ise onlar dahi bu tarafa celp ve ihzâr kılınarak bir habbesi zâyi’ ve telef olunmaksızın tahsîline bakılmak üzere mevsimi geldiğinde hâk-i pây-ı hümâyûnı mülûkânelerine arz ve istizân olunarak icrâs ına baş lanması emredilmiştir. Ayrıca damadı Mehmed Hamdi Efendi de Derviş Paşaya yardımcı olduğundan ifâdesi70612014097037BOA. HH, 185/864738BOA. HH, 194/955139BOA. HH,104/409140BOA. HH, 233/1300641BOA. İ.MMS 17/74842BOA. HH, 524/2559518-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARIalınarak tarîk-i tedristen men ettirilip Derviş Paşanın gelecek mu’temed adamlarıyla Memhed Hamdi Efendinin de celp ve ihzâr olunması emredilmiştir43.1237/1821 tarihli bir belgede Behram Paşanın uygun olmayan hareketlerinden dolayı Haleb eyâletinin uhdesinden alınarak bir başkas ına verilmesi ve Diyarbekir’e sürgün edilerek oraya vardığında idam edilmesi ve Sivas’daki mallarına ise el konulması istenmiştir44.1283/1866 tarihli bir belgede Rumeli Valisi Sabı k Mehmed Paşanın vezirliğinin üzerinden al ınması ve Dimetoka’da ikamet etmesi emredilerek bütün mal ve eşyas ının müsâdere edilmesi emredilmektedir. Mehmet Paşa Filibe’de elde edilip malları müsâdere edilmiştir. Ancak deftere kaydedilen mallar çok az olduğundan bu hususta Kör Hazine Kâtibi Musa bu valinin gizli mallarını bildiğinden, sorguya çekilmesi gerektiği bildirilmiştir45.b. Emniyet Tedbiri Olarak Yapılan MüsâderelerDevlet, gerek kendisinin gerekse vatandaşlarının emniyetini sağlamak için imalı ve kullanılması yasak olan malları müsâdere etmiştir. Şahıslar suçlu bulunmasa da bu çeşit mallar müsâdere edilmiştir.27 Nisan 1284/9 Mayıs 1868 tarihli bir belgede kaçak tütünün müsâdere edilmesi, ayrıca bu cezanın caydırıcılığının olması için nakdî ceza da alınması emredilmiştir46.20 Zilka’de 1285/4 Mart 1869 tarihli bir belgede Tüccar Ali Ağanın kanunlara uygun ticaret yapmamasından şüphelenildiğinden İran’a göndereceği şeker müsâdere edilmek üzere gümrükte bekletilmiş. Bu konuda nasıl hareket edilmesi gerektiği sorulmaktadır47.26 Receb 1290/19 Eylül 1873 tarihli bir belgede emniyet gerekçesiyle Mösyö Trigo adındaki tüccarın üç varil lağım fitillerinin müsâdere edildiği bildirilmiştir. Ayrıca lağım fitillerinden birer fıçının Ankara ve İzmit’te kullanılması için izin istenmiştir48.24 Zilka’de 1297/28 Ekim 1880 tarihli bir belgede vatanı n ve milletin lehinde neşriyat yapan gazetelerin desteklenmesi gerektiği ifade edilmektedir. Bilakis vatan ve millet aleyhinde zararlı neşriyat yapan başta İttihad ve İstikbâl gazeteleri gibi gazetelere yardım edilmemesi ve bu gazeteler yurt dışında neşrediliyorsa bunların neşrine engel olunması ve yurt içine sokulmaması mevcut olanların ise müsâdere edilmesi emredilmiştir49.70612018351543BOA. HH, 502/2465344BOA. HH, 469/2290845BOA. HH, 520/2542346BOA. A.MKT.MHM 381/8247BOA. A.MKT. MHM 440/7048BOA. A.MKT. MHM 464/4649BOA. Y.A.HUS 165/153MEHMET KARATAŞ231Teşrîn-i sâni 1296/29 Kasım 1880 tarihli bir belgede İbrik denilen Yunan gemisinin aranması neticesinde her torbada onar kıyye olmak üzere yetmiş adet barut torbası ve beylik tüfengi ve kasatura bulunduğundan bulunan malzemeler müsâdere edilmiş ve geminin de ilgili mahalde bulunan karakol gemisine teslim edilmesi istenmiştir50.c. Yapılan Haksız Müsâderelerden Vazgeçilip Müsâdere Edilen Malların İâde veya Tazmin EdilmesiDevlet, her zaman haklı müsâderede bulunmamı ştır. Yapılan müsâderelerin haksız olduğu anlaşılınca müsâdere edilen mallar ya aynen iâde edilmiş veya bedelleri tazmin edilmiştir.1202/1788 tarihli bir belgede Şam Valisi Vezir İbrahim Paşa, Trabluşşam Beylerbeyi ve Cerde Başbuğu Şedid Osman Paşa hakk ında önce hapsedip menâsıbının bir başkasına verilerek mallarının müsâdere edilmesi gerektiğini bildirmiştir. Ancak daha sonra yaptığı araştırma neticesinde Osman Pa şayı çekemeyenlerin kendisine iftira attıklarını tespit ettiğinden valiliğinin ve başbuğluğunun tekrar üzerinde kalması için müracaat etmiştir51.Şevval 1266/16 Ağustos 1850 tarihli bir belgede Piriştine kazası ahalisinden olup Yunan ihtilalinde yaptıklarının cezası olarak küreğe mahkum edilerek malları, silahları ve hayvanları müsâdere edilen kimselerin daha sonra müracaatları üzerine eşyaları, malları ve hayvanları kendilerine iade edilmiştir. Ancak bu arada böyle bir müracaatı olmadığı halde altı sene sonra benim de mallarım ve eşyam müsâdere olmuştur deyip müracaat edenlerin bu sözlerinde doğru olmadıkları ifade edilmiştir52.14 Rebiyülevvel 1268/7 Ocak 1852 tarihli bir belgede İngiltere elçisi İbrahim Ağ anın yağma edilen malları kendi zimmetine geçirdiğini belirterek bu malları geri vermesi gerektiğine dair istekte bulunmuştur. Bunun üzerine bu mallar geri iade edilmiştir53.26 Rebiyülevvel 1273/25 Kasım 1856 tarihli iki belgede Selanik sekenesinden olup Rum ihtilalinde idam olunan ve Avusturya teb’asından olduğu kesinleşen Manulaki İbni Civanligi’nin haksız olarak müsâdere edildiği anlaşılan mallarının tazmin edilmesi gerektiği bildirilmiştir 54.Yine 19 Ramazan 1273/13 Mayıs 1857 tarihli bir belgede Avusturya teb’asından olub malı müsâdere edilen Zanogiryako’nun malının tazmini hususunda görevlendirilen ve devletin lehinde iyi hizmetler gören Hariciye Müsteşarı Nureddin Beğ Efendiye yetmiş beş bin kuruş atiyye verilmesi ve Avusturya Sefareti Müsteşarı Mösyö Raysın rütbesinin üçüncü dereceden ikinci70612016446550BOA. Y.RRK.2B.1/6751BOA. HH, 11/358052BOA. A.MKT. UM 25/4953BOA. H.R.MKT. 42/8754BOA. A.AMD. 71/70; BOA. A.AMD. 78/30; BOA. A.AMD, 79/6318-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARIdereceye çıkarılması ve diğer Amerikan vatandaşına da dördüncü dereceden bir nişan verilmesine karar verildiği bildirilmiştir55.29 Ramazan 1278/30 Mart 1862 tarihli bir belgeye göre Tepedelenli Ali Paşa ve oğlu Veli Paşanın isyanından dolayı malları müsâdere edilmiştir. Bu arada isyanla ilgisi olmamasına rağmen Tepedelenli’nin torunu olmasından dolayı eski Girit Valisi İsmail Paşa’nın Tırhala’daki çiftlikleri de müsâdere edildiğinden bu çiftliklere karşılık kendisine aylık yirmi bin kuruş maaş tahsis edilmiştir. Ancak sonradan bu maaştan üç bin kuruş indirim yapılmıştır. Bunun üzerine İsmail Paşa çiftliklerinin tekrar kendisine iade edilmesi ile ilgili davada bulunmuş ve devlet onu bu davasında haklı bulup çiftliklerini iade etmiştir56.Ramazan 1286/20 Aralık 1869 tarihli bir belgede Merid-zâde Hacı Mehmed Ağa’nın Tanzimat’tan önce malı müsâdere olunduğu sırada Edremit ve Kemer Edremit’de evlâdına meşrûtan vakf ettiği zeytinlikler dahi padişah ve Bezmialem Valide Sultan Hazerâtı evkaf-ı şerîfelerine ilhak kılındığı cihetle vakfının fazlasından istifadeleri şart kılınmış olan evlâtları sefalete düştükleri belirtilmektedir. Bunun üzerine açılan davada torunu Şefik Efendiye beş yüzer diğer dört torununa yüz ellişer ve kızı Ayşe hanıma beş yüzer olmak üzere toplam bin altı yüz kuruş maaş bağlanması kararlaştırılmıştır57.d. Her Müsâdere İsteğine Olumlu Cevap VerilmemiştirDevlet, her müsâdere isteğine her zaman da olumlu cevap vermemiştir. Çünkü birbirini çekemeyen insanlar devletin gücünü de arkasını al ıp muhâlif gördüğü kimseleri mümkünse ortadan kaldırmak hiç olmazsa zayıf düşürmek için mallarının müsâdere edilmesini sağlamaya çalışmışlardır.Mesela: 28 Şaban 1277/ 11 Mart 1861 tarihli bir belgede Şam hadisesinde müttehem olanlardan asker için ayrı lanlar ın dışındaki kimselerin mallarının müsâdere edilip bu hadisede malları telef olan kimselere verilmesi ile ilgili soruya verilen cevapta bu gibi kimselerin mallarının müsâderesinin caiz olmadığı ifade edilmiştir58.3 Rebiyülevvel 1292/9 Nisan 1875 tarihli bir belgede Borokos’un tuzu olup, rüsûmat dairesince ecnebi tuzu olduğu iddia edilerek el konulmuş tuz ile ilgili cereyan eden davada Borokos, bu tuzların Lum’da beher yüz kıyyesinin yüz kırk kuruşa al ıcısı varken Molla Abdi nâmında bir kimse bunların beher yüz kıyyesinin yüz yirmişer kuruşa olarak kendisine verilmesini teklîf ettiğini ancak bu tuzları istediği fiyata alamadığı için Molla Abdi sonra pişman olursunuz diyerek bilahare bu tuzların ecnebi tuzu olduğuna dâir bazı ifâdede bulunduğu binaenaleyh bu tuz konusundaki ihtilafın bundan meydana geldiğini ifade70612015748055BOA. İ.HR. 752356BOA. İ.MMS. 24/107157BOA. İ.DH. 4212458BOA. MKT. NZD. 345/86MEHMET KARATAŞ233etmiştir. Bunun üzerine bu meselenin halledilmesi için oluşturulan komisyonda Borokos’un iddiasının bütün bütün red ve tekzîbine elde kuvvetli bir delil bulunmadığı cihetle bu konudaki ihtilaf tamamen halledilemeyeceği için anlaşma yoluna gidilmesi tavsiye edilmiştir. Zapt olunan tuzun miktarı doksan sekiz bin iki yüz yirmi altı kıyyeden ibâret bulunmuş olmasıyla bu konuda vukû’a gelen bazı müzâkere üzerine iki tarafın uygun görmesiyle bahsedilen tuza mukabil olmak ve Borokos’un bundan sonra bu konuda hiçbir hak iddia etmemesi şartıyla kendisine Façitin ? mahallesinde meccânen ol-kadar yerli tuzu verilerek ihtilafın ortadan kaldırılmasına ittifakla karar verildiği bildirilmiştir59.Müsâdere mekanizmasının işleyişinin mahiyeti yolsuzluklara son derece müsait idi. Müsâderede malları yazmakla görevlendirilen memur ile ilgili tek teminat onun dürüst olup olmamasıydı. Bu memurlar bazen malları kendi aralarında bölü şüp üçte birini bile hazineye göndermedikleri oluyordu. Ve bu memurların bu hali ihbar dışında bilinemiyordu. Bazen kad ılar da mirasçılardan rüşvet alıp malları gizleyebiliyor. Bu da ancak bir ihbar neticesinde anlaşılabiliyordu60.Bunun için birçok devlet adamı değiş ik zamanlarda yapılmakta olan keyfî müsâdereler üzerinde durmuş ve bunun devletin bekası için çok tehlikeli olduğ una dikkat çekmiştir. Osmanlı tarihinin buhranlı bir döneminde tahta çıkan III. Selim (1798-1807) döneminde müsâdere yönteminin ıslah edilmeye çalışı ldığı görülmektedir. Rusya ve Avusturya ile iki yıldan beri devam etmekte olan savaş Osmanlı maliyesini alt üst etmişti. Padişah bu krizi aşabilmek için devlet adamlarının da reyine başvurarak bir takım çareler aradıysa da başarılı olamadı. Sonunda bizzat işe girişerek para tedârik etmek istedi. Aklına gelen ilk tedbir ise müsâdere oldu. Ancak bu uygulama itirazlara uğrayınca itirazlara cevap olmak üzere neşrettiği bir hatt-ı hümâyûnda; niyetinin yetim malı ve kendi emeğiyle servet edinmiş kimselerin malına dokunmak olmadığını ancak sadece devlet kapısında zengin olmuş kimselerden ölenlere ait malların ne ölenin varislerine ne de sultanı n kendisine ait olduğunu, bu malların din ve devlet uğrunda sarf edilmek üzere tamamen hazineye alınacağını belirterek, uygulamanın kendinden önceki padişahlar zamanında da farklı olmadığını belirtmişti61.Müsâdere meselesinin çözüme kavu şturulması bir zarûret halini almıştı. Yeniçeri Ocağ ının kaldırılması üzerine 17 Haziran 1826 günü, ümerâ ve ulemâ toplantısından sonra tamim olunan fermanda Yeniçeri Ocağı’nın kaldırı ldığı belirtildiği gibi müsâderenin de kaldırıldığı ilan edilmiştir. II. Mahmud söz konusu fermanında “bundan böyle saltanatın millet için bir dehşet, bir korku kaynağı değil bir destek olmasını istiyorum. Bunun için kişinin malına devletçe el konulması geleneğini kaldırıyorum” demesine ve müsâderenin ancak kamu70612017081559BOA. İ.MMS 52/226860Mumcu, a.g.e., s.15961Öğün, a.g.m., s.378,379; Ünal, a.g.m., s.105,106.18-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSÂDERE UYGULAMALARImalı olduğ u mahkeme kararıyla saptanan servetlere uygulanması kuralını getirmesine rağmen müsâdere tamamen kalkmış olmuyordu62.Daha sonra yolsuzluklara elverişli olan bu usul, devletçe kendisinden beklenen faydayı tam olarak sağlayamaması ve bu müsâdere uygulamalarının toplum üzerinde uyandırdığı olumsuz etkiler dikkate alınarak, Batı dünyasını iyi tanıyan ve o sırada hariciye nezaretini idare etmekte olan Mustafa Reş id Paşa 1838'de Bâbıâli'de vekillerle görüştükten sonra önemli bir teş ebbüse girişti. Önce vergi adaletini sağladı. Rüşvet, angarya ve müsâderenin kaldırılmasını içeren önemli bir takım esaslar belirledi. Örnek ve tecrübe olarak Bursa ve Gelibolu'da emlâkler tahrire (yazım) bağlandı. Böyle bir ıslahat projesinden hoşnut kalmayan II. Mahmud, Dahiliye Nazırı Âkif Paşanın teşviki ile, bu teşebbüsü durdurup, Reşid Paş ayı Londra elçiliğine gönderdi. Ancak Reşid Paşa, II. Mahmud’dan sonra tahta çıkan Abdülmecid'in geniş ölçüde güvenirliğini kazanarak reform konusunda, onu ikna etmeyi başarmış ve bu sayede Tanzimat Fermanı ilan edilmiştir63 . Bu fermanda “... faraza birinin töhmet ü kabahati vukuunda anın veresesi ol- töhmet ü kabahatten beriyyü’z-zimme olacaklarından anın malını müsâdere ile veresesi hukuk-ı irsiyyelerinden mahrum kılı nmamak ve teb’a-i saltanat-ı seniyyemizden olan ehl-i İslâm ve millet-i sâire bu müsa’adât-ı şahânemize bilâ-istisnâ mazhar olmak üzere can ve ırz u namus ve mal maddelerinden hükm-i şer’i iktizâs ınca kâffe-i memâlik-i mahrusemiz ahâlisine taraf-ı şahânemizden emniyet-i kâmile verilmiş ...” denilerek müsâderenin bir ceza şekli olarak kald ırıldığı ilan edilmiştir64. Tanzimatın ilanı başta Mehmed Ali Paşa olmak üzere birçok kendi menfaatini devletin menfaatinin önünde görenlerce hoş karşılanmamı ştır. Hatta Mehmed Ali Paşa bu fermanı değiş tirmek için Mustafa Reşid Paşa’ya altmış bin kise akçe ikramiye arz ettirmiş iken Reş id Paşa asla buna meyl etmemiştir. Bunun üzerine Mehmed Ali Paşa bu meblağı bazı padişah yak ınlarına arz etmekle Reşid Paşa’yı Hariciye nezaretinden azl ile Edirne valisi nasb ettirmiştir65.Ancak, incelenen belgelerde de görüldüğü gibi Tanzimat Fermanıyla müsâdere ceza olarak uygulanmaktan kaldırılmasına rağmen; gerek elde edilen haksız kazançlar ve gerek işlenen suçlara karşı emniyet tedbiri ve bedel (tazmin) olarak uygulanmaya devam etmiştir.70612073977562Baysun, a.g.m., s. 672; Ünal, a.g.m., s106,107.63Baysun, a.g.m., s. 673; Geniş bilgi için bak. Mümtaz’er Türköne, “Osmanlılarda Islahat ve Teceddüd”, Osmanlı Ansiklopedisi, Ağaç Yay. İstanbul 1993, VI, s.33-51; Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, XI, s.431-445.64Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, XI, s.447,448.65Geniş bilgi için bk. Reşat Kaynar, Mustafa Reşid Paşa ve Tanzimat, TTK Yay., Ankara,1954, s.380-387.MEHMET KARATAŞ235SonuçGörüldü ğü gibi tarihsel geçmişi çok eskilere dayanan ve birçok keyfî uygulamalara konu olan müsadere, bugün hukuki nitelik ve anlayı ş bakımından önemli bir yol katetmiştir. Çağdaş ceza hukuku, müsadereyi güncel hale getirerek, suçlulukla mücadele de önemli bir gelişme kaydetmiştir. Birçok kimsenin mal bildirimi zorunda olmas ı ve elde edilen haksız kazançların sorgulanıp müsâdere edilmesi bu konudaki kanun maddelerine dayandırılmaktadır. Bu uygulamalar esnası nda dikkat edilmesi gereken husus bu konudaki daha önceki tecrübelerimiz de gözönüne alınarak yapılan hataların tekrarlanmaması, devletin menfaatlerinin, bütün şahsî menfaatlerin önünde tutulmasıyla birlikte ferdî te şebbüslerin önüne geçilmemesi için fertlerin can ve mal güvenliğinin sağlanması gerektiğidir.236MEHMET KARATAŞKaynakçaBaşbakanlık Osmanlı Arşivi, Hatt-ı hümâyûn , 233/13006.BOA. HH, 185/8647.BOA. HH, 194/9551.BOA. HH,104/4091.BOA. HH, 469/22908.BOA. HH, 524/25595.BOA. HH, 502/24653.BOA. HH, 520/25423.BOA. HH, 11/3580.BOA. Mektûmi Mühimme Kalemi, 381/82 .BOA. A.MKT. MHM 440/70.BOA. A.MKT. MHM 464/46.BOA. Sadâret Husûsî Maruzat Kalemi, 165/153.BOA. Yıldız.Perakende, 2B.1/67.BOA. Mektûmî Kalemi-Umûm Vilâyet, 5/49.BOA. Hariciye Mektumî, 42/87.BOA. Amedi Kalemi , 71/70.BOA. A.AMD. 78/30.BOA. A.AMD, 79/63.BOA. İrâde Hariciye, 7523.BOA. İrade-i Meclis-i Mahsus, 17/748.BOA. İ.M.MS. 24/1071.BOA. İ.M.MS 52/2268.BOA. İrade Dahiliye, 42124.BOA. Mektûmî Kalemi Nezâret ve Devâir, 345/86.AKGÜNDÜZ, Ahmed. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukûkî Tahlilleri, OSAV., İstanbul 1990, I.AnaBritannica, Ana Yay., İstanbul 2004, XVI, s.368.AVCI, Mustafa. Osmanlı Hukûkunda Suçlar ve Cezalar, Gökkubbe, İstanbul 2004.AYDIN, Mehmed Akif. “Osmanlı’da Hukûk”, Osmanlı Devleti Tarihi, Zaman Yay., İstanbul 1999, II.BARKAN, Ömer Lütfi. “Kanun-nâme” İA. MEB., İstanbul 1993, VI, s.185-196.BAYSUN, Cavit. ”Müsâdere”, İA, MEB., İstanbul 1993, IX, s.669-673.DEVELİOĞLU, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitap evi, Ankara 1984.Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, Çağ Yay., İstanbul 1992, II.EMECEN, Feridun. “Kuruluştan Küçük Kaynarcaya” Osmanlı Devleti Tarihi, Zaman Yay., İstanbul 1999, I.ESEN, Hüseyin. “İslâm Hukûku Açısından Müsâdere” , D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.XV, İzmir 2002, s.183-215.GEDİK, Doğan. “5237 Sayılı Türk Ceza Kanununda Müsâdere Sistemi Hakkında Genel Bir Değerlendirme”, www.hukuki.net, 09.03.2006.HALAÇOĞLU, Yusuf. Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, TTK., Ankara 1996.İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, Terc. Mehmet Savaş, Şamil Yay., İstanbul 1985, XII.İNALCIK, Halil. Osmanlı İmparatorluğu, Eren Yay., İstanbul 1996.*KARAMAN, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukûku, İrfan Yay., İstanbul 1982, I.18.-19. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE BAZI MÜSADERE UYGULAMALARI 237*KAYNAR, Reşat. Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, TTK Basımevi, Ankara 1954.KÖKSAL, M. Asım. İslâm Tarihi, İrfan Yay., İstanbul 1979, IX.Kur’ân,Meydan Larousse, Meydan Yay., İstanbul 1993, IX, s.154.MUMCU, Ahmet. Osmanlı Devleti’nde Siyâseten Katl, Birey ve Toplum Yay., Ankara 1985.Mustafa Nuri Paşa, Netâicü’l-vukûat, Sad. Neşet ÇAĞATAY, TTK., Ankara 1992, I.ÖĞÜN, Tuncay. “Osmanlı Devletinde Müsâdere Uygulamaları”, Osmanlı, Yeni Türkiye, Ankara 1999, V. s.371-383.ÖZCAN, Hüseyin. Ansiklopedik Hukuk Sözlüğü, Alfa, İstanbul 1993.SAYDAM, Abdullah. Osmanlı Medeniyeti Tarihi, Derya Kitap evi, Trabzon 1999.ŞAFAK, Ali. Hukuk Terimleri Sözlüğü, Rehber Yay., Ankara 1992,Solak-Zâde Tarihi, Haz. Vahid Çabuk, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1989, I.SURUÇ, Salih. Peygamberimizin Hayatı, Yeni Asya Yay., İstanbul 1991, II.Şemseddin Sami, Kamûs-ı Türkî, Çağrı Yay., İstanbul 1996.ŞEN, Murat. “Osmanlı Hukûkunun Yapısı”, Osmanlı, Yeni Türkiye, Ankara 1999, VI, s. 327-339.TÜRKÖNE, Mümtaz’er. “Osmanlılarda Islahat ve Teceddüd”, Osmanlı Ansiklopedisi, Ağaç Yay., İstanbul 1993, VI.ÜNAL, Mehmet Ali. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Müsâdere” Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Ağustos 1987, S. 49, s.95-111.*............ Osmanlı Müesseseleri Tarihi, Isparta 1997.*YEDİYILDIZ, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiyede Vakıf Müessesesi, TTK Basımevi, Ankara 2003.*YEĞİN, Abdullah. Yeni Lügat, Hizmet Vakfı Yay., İstanbul 1978.YÜKSEL, Hasan. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683), Sivas 1998.Zeynüddin Ahmed. b. Ahmed, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarih Tercemesi ve Şerhi, Diyanet İş.Baş. Yay., Ankara 1980, VIII, s. 36,37.

Müsadere Sistemi Videoları

  • 11
    8 ay önce

    OSMANLI DEVLETİ MÜSADERE SİSTEMİ ANİMASYONLU

  • 4
    8 ay önce

    Bu videoya açıklama eklenmemiş.

Müsadere Sistemi Soru & Cevap

  • 2

    3 yıl önce

    Soru : pençik sistemi

    3 yıl önce
    Kısaca : Asker yetiştirilmek için, savaş tutsaklarından beşte bir oranında ayrılan acemioğlan adaylarına verilen ad. Sözlük manasiyle beşte bir demek olan "pencik" harplerde ele geçirilen esirlerden, askerlikte kullanılmak üzere beşte birinin alınması demektir.


    Detaylı bilgi için bkz : Pençik

Müsadere Sistemi Ek Bilgileri

  • 4
    8 ay önce

    Osmanlı da mülk araziler mülkiyeti kişilere ait olan topraklardır. Öşri topraklar, Müslüman olanların işledikleri, Haraci topraklar, Müslüman olmayanların işledikleri topraklardır. Toprağını sebepsiz yere boş bırakan köylüden Çiftbozan vergisi alınırdı. Mülk olarak dağıtılan topraklara ve diğer mallara devletin el koyması esasına Müsadere adı verilir.

    Müsadere usulünü ilk kez Fatih Sultan Mehmet uygu­lamış, (Merkezi otoriteyi güçlendirmek için), II. Mahmut ise sona erdirmiştir


Sende Bilgi Ekle

Bu yazının geliştirilmesine yardımcı ol.

Kapak Resmi
Müsadere Sistemi
İlgili Yazılar
Sen de Ekle

Sende, bu sayfaya

içerik ekleyerek

katkıda bulunabilirsin.

(Resim, sunum, video, soru, yorum ekle..)